Yeni egemenlik: Hesaplama gücü

18 Ağustos sabahı Resmî Gazete'nin 33344 sayılı nüshasında, üç kanunun ve birkaç atama kararının arasına sıkışmış bir genelge yayımlandı. Numarası 2026/9, konusu Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı (2026-2030).

Genelgeler pek dikkat çekmez. Bu çekmeliydi.

Çünkü içindeki rakamlar, önümüzdeki beş yılda Türkiye'nin nereye para harcayacağını, hangi altyapıyı kuracağını ve hangi işletmenin hangi teşvikten yararlanacağını belirliyor. Metinde geçen bir cümle de meselenin çerçevesini baştan kuruyor: planın dayandığı ilkeler arasında dijital egemenlik sayılıyor.

Egemenlik. Sınır, bayrak, ordu çağrıştıran bir kelime. Peki bir yapay zekâ belgesinde ne işi var?

Cevap, son iki yılda dünyanın geri kalanında olup bitenlerde saklı.

Egemenlik neden teknoloji meselesi hâline geldi

Bugün yapay zekânın çalışması için üç şey gerekiyor: veri, model ve hesaplama gücü (yapay zekâ modellerini eğitmek ve çalıştırmak için kullanılan, özel çiplerle donatılmış bilgisayar kapasitesi; sektörde kısaca "compute" deniyor). İlk ikisi çoğaltılabilir. Üçüncüsü çoğaltılamaz; fabrika ister, çip ister, elektrik ister, su ister.

Ve dünyada eşit dağılmamış.

Oxford Internet Institute'ün 2025 tarihli çalışmasına göre yalnızca 34 ülke kendi topraklarında kamuya açık yapay zekâ hesaplama kapasitesi barındırıyor. Bunların da sadece 24'ünde model eğitimine yetecek düzeyde kapasite var. Geri kalan ülkeler, yabancı aktörlerin kontrolündeki bulut ya da çip altyapısına bağımlı. Aynı araştırmanın bir başka bulgusu daha çarpıcı: dünyadaki yapay zekâ hesaplama gücünün yüzde 90'ı Amerikan ve Çinli şirketler tarafından yönetiliyor.

Bir ülkenin sanayisi, sağlık sistemi, bankacılığı ve kamu hizmetleri bir teknolojiye bağımlı hâle geliyorsa; o teknolojinin fişi başka birinin elinde duruyorsa, bu artık bir tedarik meselesi olmaktan çıkar. Nitekim çıktı.

Gartner'ın öngörüsüne göre 2028'e kadar dünya hükümetlerinin yüzde 65'i bir tür teknoloji egemenliği şartı getirecek. Yani veri nerede duracak, sunucu kimin olacak, hizmeti kim işletecek, çipi kim sağlayacak — bunlar mevzuat maddesi hâline gelecek.

Bu tabloyu Deloitte, TMT Predictions 2026 raporunda tek cümleyle özetliyor: birbirine bağlı bir dünyada hiçbir ülkenin tam egemenlik kurması beklenmiyor, ama pek çoğu daha egemen olmayı hedefliyor.

Fark önemli. Kimse kapıyı kapatmıyor. Herkes anahtarın bir kopyasını istiyor.

Para nereye akıyor

Egemenlik lafla olmuyor. Rakamlara bakalım.

Tablonun kendisi bir hikâye anlatıyor: bu bir ülke yarışı değil, bir blok yarışı. Ve herkes aynı anda koşuyor.

Bunun üstüne bir de özel sektörün harcaması var ki asıl büyük rakam orada. BloombergNEF'in hesabına göre dünyanın en büyük 14 veri merkezi işletmecisinin yatırım harcaması 2026'da 750 milyar dolara yaklaşıyor; bir önceki yıl bu rakam 450 milyar doların biraz altındaydı. Goldman Sachs Global Institute'ün temel senaryosu ise 2026-2031 arasında yapay zekâ altyapısına toplam 7,6 trilyon dolar sermaye gideceğini öngörüyor.

Bu sayılar insanın gözünü yorar. Tek bir karşılaştırma yeter: sadece 2026 yılının veri merkezi yatırımı, dünyada 24 ülke dışında hiçbir ülkenin yıllık millî gelirinden büyük.

Türkiye nerede duruyor

Şimdi genelgeye dönelim.

Plan, 2021-2025 dönemini kapsayan Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi'nin yerini alıyor ve dört eksen üzerine kuruluyor: Fark Et, İstifade Et, Üret, Yönet. Bu eksenler altında 16 öncelikli eylem tanımlanmış. Sayısal hedefler şöyle:

Şimdi dürüst olalım.

Beş yıllık 10 milyar dolar, yukarıdaki küresel tablonun yanında mütevazı durur. Tek bir hiper ölçekli şirketin tek bir yıldaki harcaması bunun on katından fazla. Türkiye'nin 2025'te açıklanan veri merkezi kurulu gücü yaklaşık 250 MW seviyesindeydi; 1 GW hedefi bunu dört katına çıkarmak demek — iddialı ama, küresel ölçekte, bir yuvarlama hatası kadar.

Peki bu, planın anlamsız olduğu anlamına mı geliyor? Hayır. Çünkü Türkiye sınır teknolojisinde birinci olmaya oynamıyor; oynasa da olmaz. Oynadığı oyun başka: bağımlılığı yönetilebilir tutmak ve bölgesel bir konum almak.

Planın en dikkat çeken maddesi de bu yüzden 10 milyar dolar değil. Veri merkezi sözleşmelerinde elektriğin en az yüzde 60'ının yenilenebilir veya nükleer kaynaklardan sağlanması şartı. Bu, bir yapay zekâ hedefi gibi durmuyor — bir enerji politikası. Ve doğru okunursa şunu söylüyor: veri merkezi kurmak isteyen, önce elektriğini nereden alacağını çözecek.

Bir başka madde, KOBİ'ler açısından somut karşılığı olan tek madde: "Herkes İçin GPU" programı. En az beş yerli veri merkeziyle kapasite sözleşmesi imzalanacak, yılda en az 2 milyon GPU-saat tahsis edilecek, bunun en az yüzde 40'ı teknoloji girişimlerine ayrılacak. 2028 sonunda tahsis 20 milyon GPU-saate çıkarılacak. Yanına KOBİ yapay zekâ kuponları ve HIT-30 Yüksek Teknoloji Yatırım Programı kapsamındaki veri merkezi çağrıları ekleniyor.

Yani plan, yalnızca büyük yatırımcıya değil, orta ölçekli işletmeye de bir kapı bırakıyor. O kapının ne kadar açılacağını uygulama gösterecek.

Bu bir balon mu?

Bu yazının en dürüst bölümü burası olmak zorunda, çünkü cevabı kimse bilmiyor.

Balon diyenlerin elinde ciddi argümanlar var. Harcanan sermayenin getiriye dönüşmesi zaman alıyor; çipler beş-altı yıl üzerinden amortismana tabi tutulurken ekonomik ömürlerinin çok daha kısa olabileceği tartışılıyor; harcamanın giderek daha büyük kısmı borçla finanse ediliyor. Deloitte'un kendi raporunda bile soru açıkça soruluyor: 2028'e kadar yapay zekâ altyapısına gidecek yaklaşık 3 trilyon doların tamamı geri dönecek mi? Piyasa kaç tane temel model taşıyabilir?

Balon değil diyenlerin argümanı ise şu: harcamayı yapanlar geliri olmayan girişimler değil, dünyanın en kârlı şirketleri. Ve kapasite kurulur kurulmaz doluyor.

İkisi de doğru olabilir. Tarih, altyapı yatırımlarında bu ikisinin aynı anda doğru olduğu örneklerle dolu. 1990'ların sonunda döşenen fiber optik kabloların çoğu, döşeyen şirketleri batırdı; ama kablolar yerinde kaldı ve bugünkü internetin omurgasını oluşturdu.

Buradan işletme sahibi için çıkan ders, hisse senedi tavsiyesi değil. Şu: altyapı yatırımının kaderi ile teknolojinin kaderi aynı şey değildir. Yatırımcılar zarar edebilir; teknoloji yine de işinizi değiştirir. İkisini karıştırmamak gerekiyor.

İşgücü tarafında ne oluyor

Şimdi soyuttan somuta inelim. Yapay zekâ, çalışan tarafında ne yaptı?

PwC'nin 2026 Küresel Yapay Zekâ İstihdam Barometresi, 27 ülkede bir milyardan fazla iş ilanını inceledi. Sonuçlar, hem korkuları hem de beklentileri kısmen boşa çıkarıyor.

Öne çıkan bulgu, işgücü piyasasının iki raya ayrılması. PwC bunu iki kavramla anlatıyor:

Aradaki fark ücrete ve iş sayısına yansımış:

Beklenmedik bulgu şu: yapay zekâya en çok maruz kalan şirketler çalışan sayısını azaltmadı, artırdı. 2018 tabanına göre bu şirketlerde istihdam artışı yüzde 52'ye ulaşırken, yapay zekâdan az yararlanan şirketlerde yüzde 36'da kaldı.

Yani şimdiye kadarki tabloda yapay zekâ, kullanan şirkette işten çıkarma aracı olmaktan çok büyüme aracı olarak görünüyor. Bunun sonsuza kadar süreceğinin garantisi yok; ama bugüne kadarki veri bu.

Bir de rahatsız edici bulgu var. Giriş seviyesi işlerde yapay zekâya en çok maruz kalan roller, geleneksel olarak kıdemli sayılan becerileri — liderlik, paydaş yönetimi, muhakeme — yedi kat daha fazla talep ediyor. Bu roller 2019'dan bu yana yüzde 35 büyürken, diğer giriş seviyesi işler yüzde 10 küçüldü.

Tercüme edelim: işe yeni başlayandan artık kıdemliye yakışan iş isteniyor. Rutin işler otomatikleştiği için, gencin öğrenerek olgunlaştığı basamaklar ortadan kalkıyor. Ustalık nasıl kazanılacak sorusu, önümüzdeki on yılın en zor sorularından biri olacak.

Peki sizin işiniz için ne değişiyor

Buraya kadar anlatılanlar bir işletme sahibinin masasında neye dönüşür?

Ve son olarak, benim kendi masamdan gördüğüm bir şey. Otomasyon, muhasebede kaydı, mutabakatı ve sınıflandırmayı hızlandırıyor — bunu ofisimizde her gün yaşıyoruz. Hızlanmayan tek şey sorumluluk. İşlemin gerçek mahiyetini tespit etmek, tercihi bir mevzuat hükmüne dayandırmak ve sonucun arkasında durmak hâlâ bir insanın işi. Yapay zekânın en çok değer ürettiği yerin uzmanlığı ikame ettiği değil, güçlendirdiği yer olduğunu söyleyen PwC bulgusu, bizim mesleğimizde birebir karşılık buluyor.

Neye bakmalı

Kehanette bulunmanın âlemi yok. Onun yerine, önümüzdeki bir yılda izlenmeye değer birkaç somut gösterge:

Genelgeler dikkat çekmez, demiştik. Ama bazen bir genelge, on yıllık bir bahsin ilk cümlesi olur.

Bu, öyle bir genelge.

A&Y Mercek, Aytaç Yavuzel Mali Müşavirlik Ofisi'nin yayınıdır. Buradaki bilgiler genel niteliktedir; somut olaya ilişkin mesleki değerlendirme ya da yatırım tavsiyesi yerine geçmez.