Girdide %1, çıktıda %10

Yeme-içme sektörü, Türk katma değer vergisi sisteminde kendine özgü bir konumda bulunuyor: girdilerinin büyük bölümü en düşük orana, çıktısının tamamı ise bunun on katı bir orana tabi.

Yapı şöyle kurulmuş. 2007/13033 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı'na ekli (I) sayılı listenin (A) bölümünde sayılan gıda maddelerinin teslimi, 5189 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı uyarınca 14 Şubat 2022'den itibaren %1 oranında vergilendiriliyor. Aynı gıda maddeleri bir yeme-içme işletmesinde hazırlanıp müşteriye sunulduğunda ise işlem mal teslimi değil hizmet ifası sayılıyor ve (II) sayılı listenin 24. sırası uyarınca %10 orana tabi oluyor. Alkollü içeceklere isabet eden kısım %20.

Sonuç, kavramsal olarak şu ayrımda toplanıyor: mercimek gıdadır, çorba hizmettir.

Kuru bakliyat, soğan, yağ, baharat ve kıyma alımlarında yüklenilen KDV %1'dir. Bunlardan üretilen çorbanın veya köftenin satışında hesaplanan KDV %10'dur. Aradaki dokuz puanlık fark bir uygulama hatasından değil, oran yapısının tasarımından doğar; ve aşağıda göstereceğimiz üzere doğrudan işletmenin üzerinde kalır.

Bu yazı farkın hukuki dayanağını, işletme düzeyindeki sayısal karşılığını ve mevzuatın bıraktığı hareket alanını ele alıyor.

Ayrımın mantığı ve sınırı

Oran farkının gerekçesi anlaşılabilir bir sosyal politika tercihine dayanıyor: temel gıdanın nihai tüketiciye ucuz ulaşması. Bu amaçla gıda maddeleri en alt orana çekildi.

Ancak indirim, gıdanın kendisine tanındı; gıdaya eklenen emeğe değil. Bir aşçının mesaisi, mutfağın kirası, ocağın doğalgazı, bulaşıkçının ücreti — işletmenin ürettiği katma değerin tamamı — %10 üzerinden vergilendiriliyor. Yeme-içme, katma değeri yüksek ve bu katma değerin ağırlıklı olarak emekten oluştuğu bir faaliyet olduğu için fark burada belirginleşiyor.

Emek maliyetinin KDV içermemesi tabloyu ayrıca ağırlaştırıyor: personel giderleri üzerinden indirilecek KDV doğmaz. Yani cironun en büyük maliyet kaleminin karşılığında indirim yoktur.

Peki bunun bir lokantaya maliyeti ne?

Rakama dökelim. Aylık cirosu 1.000.000 ₺ (KDV hariç) olan orta ölçekli bir lokanta:

• Hesaplanan KDV: 1.000.000 × %10 = 100.000 ₺
• İndirilecek KDV: 39.500 ₺
• Ödenecek KDV: 60.500 ₺

Şimdi asıl soru: bu 60.500 liranın ne kadarı oran farkından geliyor?

Gıda girdileri de %10 olsaydı indirilecek KDV 35.000 ₺ olacaktı; ödenecek KDV 29.000 ₺'ye inecekti.

Fark: ayda 31.500 ₺. Yılda 378.000 ₺.

Hesabı sadeleştirirsek: 350.000 × %9 = 31.500. Yani gıda alımlarınızın her 100 lirası için 9 lira, doğrudan oran farkından doğan bir yük olarak üzerinizde kalıyor.

Aynı işletmenin aylık kârı 150.000 ₺ ise, oran farkının tek başına kârın beşte birine denk geldiğini söylüyoruz.

"KDV'yi müşteri ödüyor" denir ya — gerçekte ne oluyor

Kitapta şöyle yazar: 250 liralık hesap fişinde 227,27 lira işletmenin geliri, 22,73 lira KDV'dir. O para hiçbir zaman işletmenin geliri sayılmaz; işletme sadece tahsil edip devlete aktarır.

Bu tarif doğrudur ama eksik. Çünkü fiyatın nasıl belirlendiğini anlatmaz.

Bir sanayicide fiyat "KDV hariç" konuşulur, üzerine KDV eklenir ve alıcı bunu indirim konusu yapar; yük hiçbir tarafta kalmaz. Yeme-içmede fiyatlama bu biçimde işlemez. Menüde yazan tutar KDV dahildir ve bu tutar işletme tarafından değil, yerel pazar koşulları tarafından belirlenir. Yakın çevrede aynı porsiyonun karşılığı 220 lira ise, işletmenin 250 lira yazma imkânı fiilen yoktur.

Bu durumda işletme KDV'yi fiyatın üzerine eklemez; piyasanın belirlediği fiyatın içinden ayırır. Oran farkı da doğrudan brüt kâra yansır.

İktisat yazınında bu, verginin yansıması (tax incidence) başlığı altında incelenir ve temel bulgu şudur: verginin fiilî yükünü kimin taşıyacağını kanuni yükümlülük değil, tarafların talep esnekliği ve pazarlık gücü belirler. Talebin fiyata duyarlı olduğu, ikame seçeneğinin kolay bulunduğu bir pazarda yük satıcıda kalır.

Bu tabloyu ağırlaştıran iki şey daha var.

Kaçış yolu kapatıldı

Bir dönem şöyle bir uygulama vardı: bazı işletmeler yeme-içme hizmeti yerine "market gibi ürün sattım" diyerek %1 üzerinden belge düzenliyordu.

Gelir İdaresi bunu tespit etti ve 27 Nisan 2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 51 seri no.lu Tebliğ ile kapıyı kapattı. Tebliğ, KDV Genel Uygulama Tebliği'nin (III/B-2.4) bölümünü değiştirerek şunu netleştirdi:

Örneği Tebliğ'in kendisi veriyor: pastane ruhsatlı bir işletmede sipariş üzerine hazırlanan pastanın yanında satılan kuru pasta ve limonata da %10'a tabi.

Sınırı belirleyen ölçüt de belli: işyeri ruhsatı ve fiziki yapı. Yeme-içme hizmetine yönelik ruhsatı olan ya da ruhsatı olmasa bile masa, oturma yeri, tezgâh gibi servis yapılabilen alanı bulunan yerler bu kapsamda. Sahilde büfesinin önüne masa koyan işletme de dâhil.

Bu düzenlemenin hukuki bir eleştirisi de var ve ciddiye alınmayı hak ediyor: Anayasa'nın 73. maddesi uyarınca vergi oranlarında değişiklik yapma yetkisi Cumhurbaşkanı Kararı'na aittir; tebliğ ile oran belirlenemez. Uygulamada bugüne kadar %1 yazılan bazı satışların tebliğle %10'a taşınması, öğretide bu yönden tartışılmaktadır.

Yasal hareket alanı nerede

Sınırı baştan çizeyim: satılan hizmeti mal teslimi gibi göstermek çözüm değil, risktir. Tebliğ tam olarak bunu hedefliyor ve tespit hâlinde cezalı tarhiyat gündeme gelir.

Ama meşru zeminde bakılması gereken noktalar var:

Kapanış

Yeme-içme sektörünün KDV yükü bir uygulama hatasından değil, mevzuatın kendi kurgusundan doğuyor: gıda ucuz olsun diye %1'e indirildi, ama gıdaya emek eklendiği anda oran on kat artıyor.

Bunun tek gerçek çözümü sektörün kendi içinde bulacağı bir formül değil, oran yapısına dair bir karar. O karar Cumhurbaşkanı Kararı ile alınır ve bugün gündemde değildir.

O zamana kadar sektörün yapabileceği tek şey, yükü doğru hesaplamak ve fiyatlamasına gerçekten yansıtmak. Bilmediğiniz bir maliyeti fiyatlayamazsınız.

A&Y Mercek, Aytaç Yavuzel Mali Müşavirlik Ofisi'nin yayınıdır. Buradaki bilgiler genel niteliktedir; somut olaya ilişkin mesleki değerlendirme ya da yatırım tavsiyesi yerine geçmez.